Kirkjan bannaði árið 1311 að kristnir menn tækju vexti hver af öðrum

Spurningin, hvort lánsvextir eða vextir af peningum sé réttmætir, er ein af elztu spurningum hagfræðinnar. Í fornöld var það alþekkt fyrirbrigði í flestum löndum, að lána peninga gegn vöxtum, og vaxtakjörin voru oft óheyrilega hörð. En flest stórmenni fornaldarinnar, svo sem Moses og Aristoteles og jafnvel Cato andmæltu því harðlega.

Þannig kemst franski hagfræðingurinn Charles Gide (1847-1932), prófessor við Háskólann í Bordeaux og París, að orði í frægu riti sínu um hagfræði (Principles of Political Economy), sem kom út í þremur bindum í íslenskri þýðingu Freysteins Gunnarssonar á árunum 1929-1934. Og hann heldur áfram:

Eftir að kristni kemst á, hörðnuðu þessar árásir að miklum mun í ritum kirkjufeðranna, og þegar veldi kirkjunnar var orðið grundvallað, tókst að koma fram formlega banni gegn vaxtalánum, ekki aðeins í kirkjuréttinum, heldur einnig í borgaralegum lögum. Í boðorðum Múhameds eru sams konar ákvæði. ,,Guð hefur leyft mönnum að selja, en ekki að okra", stendur í kóraninum. Sannur Múhamedstrúarmaður tekur enn í dag enga vexti af peningum, sem hann lánar, ekki einu sinni af peningum, sem hann leggur inn í banka hjá kristnum manni. 

Í neðanmálsgrein skrifar Gide að kirkjuþingið 1311 hafi formlega bannað, ,,að kristnir menn tæk[ju] vexti hver af öðrum". Og hann bætir við merkilegri athugasemd um gyðinga, sérstaklega þegar haft er í huga að bók hans var gefin út á millistríðsárunum á enskri tungu. Gide skrifar:

Aftur á móti var gyðingum leyft að okra, af því að svo var álitið, að menn gætu ekki án lánsfjár verið, og gyðingar gerðu kristnum mönnum stórgreiða með því að taka á sig þessa synd í þeirra stað. 

Gide vildi meina að ,,lögvitringar fornaldarinnar og kirkjuréttarins" hafi gert sér fullkomlega grein fyrir ástandinu á sínum tíma þegar þeir lýstu því yfir að lán bæru engan ávöxt. Ástæðan var að fátæklingar leituðu til auðmanna til að geta keypt sér brauð og fátækir riddarar á miðöldum leituðu eftir lánum hjá gyðingum og kaupmönnum, til að búa sig fyrir krossferðirnar, og þar sem lánin voru eyðslufé, sem gaf lánþegum engan arð, þá var hvorki hægt að greiða vexti né höfuðstól, þegar lánið féll í gjalddaga. Og afleiðingarnar voru:

Lánþegar urðu þá að missa persónulegt frelsi sitt og gerast þrælar lánardrottnanna til þess að afplána skuldir sínar. Þegar svo var að farið, var það bein misbeiting eignarréttarins af hálfu lánveitanda; hann var notaður sem tæki til þess að þrælka og féfletta lánþega, og þetta skýrir til fullnustu hina æfagömlu og þrautseigu andúð gegn vaxtalánum.

Já, það er ekkert nýtt undir sólinni, svo mikið er víst!