Hin pólitíska forysta í ESB ríkjunum sjálfum hefur brugðist, segir framkvæmdastýra Evrópustofu

2. hluti viðtalsins við Birnu Þórarinsdóttur, framkvæmdastýru Evrópustofu, smellpassar við umræðuna innan Evrópusambandsins þessa dagana og þá sérstaklega þetta útspil Wolfgang Schäuble, fjármálaráðherra Þýskalands og einn af valdamestu mönnum Evrópu um þessar mundir. Ummæli Schäuble ættu ekki að koma neinum á óvart sem kynnt hafa sér samrunaþróun Evrópu frá stofnun Evrópusambandsins. Í þessum hluta viðtalsins ræðum við Birna einmitt um stofnanir Evrópusambandsins, lýðræðishallann og hver það sé sem ráði innan sambandsins, ríkin eða ESB stofnanirnar.

2. hluti: Stofnanaumhverfinu hefur verið breytt til að mæta lýðræðishallanum 

JBL: En nú kemur einmitt að umdeildu atriði sem menn hafa verið að tala um, innan Evrópufræðinnar líka, en það varðar stofnanaveldið. Hann Ögmundur [Jónasson] hefur verið að koma örlítið að [þessu] en kannski undir öðrum formerkjum. En það er þegar stofnanirnar eru farnar að taka völdin af þjóðríkjunum. Sem sagt að framkvæmdastjórnin, Evrópuþingið, ráðherraráðið og svo framvegis. Þú talar um að þjóðríkin hafi þetta alveg í hendi sér, en finnst þér það vera alveg óumdeilt? Er ekki alveg eins hægt að halda því fram að stofnanaveldið eða stofnanir innan Evrópusambandsins séu að leiða þjóðríkin áfram að sambandsríki og þar með er fullveldi þjóða alltaf að minnka og minnka?

BÞ: Já, nú verðurðu að spyrja þig hverjar eru stofnanirnar og við komum aftur að því hvað er Evrópusambandið. Ef við horfum á þessar lykilstofnanir þá er það auðvitað þannig að þú ert með leiðtogaráðið sem mótar hina pólitísku stefnu Evrópusambandsins. Það hittist nokkrum sinnum á ári. Þetta eru þjóðarleiðtogar. Þetta eru einstaklingar sem eru lýðræðislega kjörnir til þess að leiða sína þjóð. Það eru þeir sem fara á fundina sem móta pólitíska stefnu Evrópusambandsins. Svo ertu með framkvæmdastjórnina sem vissulega er það sem flestir eiga við þegar þeir segja skrifstofubáknið. Þetta eru þá fólk sem starfar í stjórnsýslu sem er sett saman eingöngu til þess að sinna Evrópulögum og þeim reglugerðum sem eru settar og framfylgja þeim. Það sem framkvæmdastjórnin gerir vissulega er að hún er sá aðili innan stjórnsýslunnar sem kemur fram með drög að nýjum lagafrumvörpum. Sem sagt nýjum lögum innan ESB. En hverjir eru það svo sem samþykkja þessi lög eða fella? Jú, það er ráðherraráðið, sem er þá samsett af fagráðherrum frá hverju aðildarríki. Aftur fólk sem er lýðræðislega kjörið í sínu ríki til þess að fara með ákveðinn málaflokk, til dæmis eins og samgöngumál, landbúnaðarmál eða annað slíkt. Þau koma og eru fulltrúar síns ríkis í þeim umræðum þar sem talað er um: Ætlum við að breyta löggjöfinni hjá ESB, ef svo, hvernig? Hinn aðilinn sem samþykkir lögin er þingið. Hverjir sitja á þinginu? Jú, einstaklingar sem eru kjörnir beint af fólki í aðildarríkjunum. Það er almenningur í aðildaríkjunum sem kýs fólkið inn á Evrópuþingið. Þannig að þeir einstaklingar sem taka ákvarðanir um breytingar á ESB eru í fyrsta lagi þjóðarleiðtogar aðildarríkjanna sjálfra, sem móta hina pólitísku stefnu, og svo hinir sem staðfesta þetta, sem eru annars vegar ráðherrar í lýðræðislega kjörnum ríkisstjórnum aðildarríkjanna og hins vegar þingmenn sem kjörnir eru beint af fólkinu sjálfu.

JBL: Nákvæmlega. En þarna hefur hins vegar verið gagnrýndur þessi lýðræðishalli. Það er nú ekki mikil þátttaka í kosningu til Evrópuþingsins, sem dæmi. Er það ekki að meðaltali 40%, mismunandi eftir ríkjum, sem að hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir Evrópusambandið sjálft.

BÞ: Vissulega. Vegna þess að með Lissabon-sáttmálanum var þinginu falið aukin völd einmitt til þess að í rauninni að mæta þessum lýðræðishalla. En svo kannski hefur hinn almenni kjósandi ekki tekið því eins fagnandi og búist var við með því að beita sér meira í kosningum til þingsins. En vonandi eigum við eftir að sjá breytingu á því. Annað áhugavert sem kom út úr Lissabon-sáttmálanum sem kemur í gagnið núna á þessu ári er lýðræðisfrumkvæðið, eins og það er kallað, sem gerir almenningi í aðildarríkjunum sjálfum kleift að setja mál á dagskrá. Í raun á sama hátt og framkvæmdastjórnin getur sett mál á dagskrá. Það er gerðar ákveðnar kröfur um lágmarksfjölda. Þú þarft að hafa það frá 7 aðildarríkjum að minnsta kosti milljón undirskriftir. En ef að það eru einhver mál sem brenna á almenningi í þessum ríkjum þá geta þau komið þeim á dagskrá.

JBL: Já, svona eins og var hér með Icesave á Íslandi væntanlega.

BÞ: Já, safnaðu fjölda undirskrifta og komdu málinu á dagskrá og ég meina kannski fylgja því róttækar breytingar í kjölfarið. Við vitum það ekki. En ég held að það sé samt vel þess virði að skoða hvernig stofnanaumhverfinu hefur verið breytt til þess að reyna mæta þessum lýðræðishalla.

JBL: En samt sýnir þetta ekki best að Evrópusambandinu hefur misheppnast að nálgast íbúa Evrópusambandsins, sem eru 500 milljónir? Að þegar áhuginn á þessum kosningum til Evrópuþingsins er ekki meiri og að þegar að til dæmis sáttmálar hafa verið lagðir fyrir ríkin, eins og stjórnarskrársáttmálinn, sem Frakkar og Hollendingar höfnuðu á sínum tíma. Síðan Lissabon-sáttmálinn sem Írar höfnuðu í þjóðaratkvæðisgreiðslu og áður höfðu þeir hafnað öðrum sáttmála, Nice-sáttmálanum. Þetta hefur leitt til þess að leiðtogarnir eru eiginlega hættir að spyrja þjóðirnar, allavega í þjóðaratkvæðisgreiðslu, um til dæmis breytingar á sáttmálum.

BÞ: Veistu það, ég verð nefnilega að stökkva á þennan punkt. Þú segir nefnilega hérna hvort að Evrópusambandið hafi brugðist í að koma þessu á dagskrá. Ég segi að það er ekki sambandið sem brást, það er hinn pólitíska forysta í ríkjunum sjálfum. Það er ekki Evrópusambandsins að setja mál á dagskrá. Alveg eins og Evrópustofa mun ekki vera kosningaskrifstofa þegar við kjósum um aðildarsamninginn. Það er hin pólitíska forysta í hverju ríki fyrir sig sem á að setja mál á dagskrá og hampa þeim eða berjast á móti breytingum, hvernig sem það er. Vegna þess að Evrópusambandið er auðvitað bara alþjóðastofnum sem fullvalda ríki koma að og það eru ríkisstjórninar sjálfar sem knýja þetta samstarf áfram. Það er að sjálfsögðu pólitískra hópa í hverju aðildarríki fyrir sig að beita sér í sínu ríki fyrir eða gegn breytingum eða í kringum kosningar til Evrópuþingsins. Það er ekki Evrópusambandið sjálft, alveg eins og það er ekki ráðherranna sjálfra að hvetja fólk til að kjósa nýja ráðherra. Þetta eru stofnanir sem kjörið er til og þetta eru samningar sem kosið er um. Þetta er pólitískt ferli eins og hvert annað.

JBL: Við fjöllum nánar um þetta og miklu meira. Við gerum núna stutt hlé [á þættinum] og höldum svo áfram og ræðum til dæmis um aðildaumsóknina og hvernig þið ætlið að kynna hana og förum kannski frekar yfir stofnanir Evrópusambandsins.

Vill að ESB fái ríkisstjórn og forseta